Nr 2025/03/01

Prezentujemy Czytelnikom wybrane cytaty publikacji Mec. Witolda Matejki zamieszczonej w czasopiśmie Paragraf na Drodze wydawnictwa Instytutu Ekspertyz Sądowych im. Prof. dra Jana Sehna w Krakowie, która odnosi się do zagadnień wciąż budzących wiele emocji. Można śmiało powiedzieć, że jest to swoiste kompendium wiedzy na temat zakazu wchodzenia na jezdnię bezpośrednio przed jadący pojazd oraz spoza pojazdu lub innej przeszkody ograniczającej widoczność drogi. Autor przytacza bowiem aktualne orzecznictwo oraz piśmiennictwo dokonując wykładni w trzech wymiarach. Rzecz oczywista, że wspomniane zakazy dotyczą także przejść dla pieszych. Zapraszamy do lektury!

Całość pracy zamieszczona jest pod linkiem:

https://ejournals.eu/czasopismo/paragraf-na-drodze/artykul/zakaz-wchodzenia-na-jezdnie-analiza-art-14-pkt-1-ustawy-prawo-o-ruchu-drogowym

Dla przejrzystości tekstu przypisy pominięto.

Co oznacza „bezpośrednio przed jadący pojazd”?

„Zakazów z art. 14 pkt 1 p.r.d. nie może więc naruszyć pieszy znajdujący się całkowicie poza jezdnią. Taki pieszy bowiem nie wchodzi na jezdnię, tj. nie przekracza jej granicy, nie zaczyna znajdować się na jezdni, nie styka się z jej powierzchnią – choćby nawet miał taki zamiar, a jego zachowanie wskazywało na zamiar uczynienia tego lub na to, że zrobi to w najbliższej przyszłości. Intencją prawodawcy w art. 14 pkt 1 p.r.d. niewątpliwie nie jest karanie pieszych za sam fakt znajdowania się w pobliżu jezdni, po której poruszają się pojazdy, czy też podchodzenia do niej. Byłby to rezultat oczywiście absurdalny, jak również naruszający nakaz ścisłej interpretacji norm prawnych określających znamiona czynu zabronionego.”

„W judykaturze pojawiło się jednak także stanowisko pozwalające przypisać „wtargnięcie” pieszemu, który przemieszcza się już wyłącznie po jezdni i wchodzi „bezpośrednio przed pojazd” jadący po kolejnym pasie ruchu. Pogląd taki wyraził Sąd Apelacyjny w Białymstoku (…). Odmienne zapatrywanie wyraził Sąd Rejonowy w Bielsku Podlaskim (…). [oraz w Gliwicach – dop. red.] Słuszność należy przyznać temu drugiemu stanowisku. Pieszy, który przemieszcza się wyłącznie po powierzchni jezdni, czynność „wchodzenia na jezdnię” już zakończył i nie wykonuje jej ponownie, wchodząc na kolejny pas ruchu, choćby nawet wchodził bezpośrednio przed pojazd jadący po tym pasie ruchu. Taka czynność pieszego może być wchodzeniem bezpośrednio przed jadący pojazd, ale nie jest wchodzeniem na jezdnię – znamiona naruszenia zakazu z art. 14 pkt 1 lit. a p.r.d. są zatem zdekompletowane. Powyższe nie wyklucza całkowicie uznania zachowania pieszego, wchodzącego bezpośrednio przed pojazd jadący po kolejnym pasie ruchu, za nieprawidłowe. Oceniane jednak ewentualnie mogłoby to być w kategoriach niezachowania szczególnej ostrożności, wymaganej od pieszego przechodzącego przez jezdnię (art. 3 ust. 1 p.r.d., art. 13 ust. 1 p.r.d., art. 86 § 1 k.w.), a nie naruszenia zakazu z art. 14 pkt 1 lit. a p.r.d.”

„Zakaz wchodzenia na jezdnię może natomiast naruszyć pieszy, który wchodzi na kolejną jezdnię drogi dwujezdniowej lub wchodzi na kolejne przejście dla pieszych z azylu lub wysepki, co wynika z art. 13 ust. 8 p.r.d.”

„Uczestnikiem ruchu najbardziej zagrożonym takim zachowaniem z reguły będzie sam pieszy, do którego zakaz ten jest adresowany. Nie oznacza to jednak, że bezpieczeństwo wyłącznie tego pieszego przepis ten ma chronić. Wejście pieszego bezpośrednio przed jadący pojazd może powodować zagrożenie także dla innych uczestników ruchu, np. na skutek wywołanej nim reakcji kierującego, dokonującego gwałtownego manewru celem uniknięcia potrącenia pieszego (hamowania, zmiany pasa ruchu), który prowadzić może z kolei do zdarzeń z innymi pojazdami lub pieszymi. Przepis art. 14 pkt 1 p.r.d. – jak i zresztą wiele innych przepisów p.r.d. – stanowi pewną konkretyzację reguł ostrożności z art. 3 ust. 1 p.r.d., który generalnie nakazuje unikanie wszelkiego działania, które mogłoby spowodować zagrożenie bezpieczeństwa w ruchu i narażenia kogokolwiek na szkodę.”

„Z tego względu, za zbyt daleko idący należy uznać wyrażony w literaturze pogląd, że: bezpośrednie wejście przed jadący pojazd ma miejsce wówczas, gdy pojazd przed wejściem pieszego na jezdnię znajdował się w takiej odległości od tego miejsca, że kierujący nim – przy zachowaniu bezpiecznej prędkości – nie jest w stanie zatrzymać go przed przejściem. [Jest to pogląd R.A. Stefańskiego. – dop. red.] (…) Interpretacja taka kłóci się ponadto z ratio legis tego przepisu, którym jest przecież zapobieganie sytuacjom potencjalnie niebezpiecznym. Tymczasem wg powyższej interpretacji miałby on zastosowanie dopiero wówczas, gdy taka sytuacja jest nieunikniona, albo nawet – tylko gdy nastąpił skutek w postaci kolizji albo wypadku. (…) Trafne wydaje się stanowisko P. Krzemienia, że do „wtargnięcia” dochodzi, gdy kierujący pojazdem, w celu uniknięcia potrącenia pieszego musiałby gwałtownie hamować z intensywnością ponadprzeciętną w ruchu drogowym, na jezdni o danym współczynniku przyczepności, co zagrażałoby bezpieczeństwu w ruchu lub go utrudniało (art. 19 ust. 2 pkt 2). Wchodzenie bezpośrednio przed jadący pojazd następuje więc, jeżeli pieszy wchodzi na jezdnię w taki sposób, że nadjeżdżający kierujący musi nagle zahamować, żeby uniknąć zagrożenia. Mowa o hamowaniu, które stanowi tzw. reakcję obronną, manewr mający na celu uniknięcie zdarzenia, w odróżnieniu od hamowania stanowiącego zwykłą reakcję kierującego na istniejące, zmieniające się i przewidywalne warunki ruchu drogowego. [Jest to także stanowisko krakowskiego IES. – dop. red.]”

„Uwzględniając zarówno językowe znaczenie słowa „bezpośrednio” jak i cel regulacji, jakim jest zapobieganie sytuacjom niebezpiecznym na drodze z udziałem pieszych (kolizjom, wypadkom), do oceny czy doszło do „wtargnięcia” niezbędne jest wzięcie pod uwagę zarówno odległości, jak i prędkości nadjeżdżającego pojazdu, a niewykluczone, że także innych parametrów. Zasadnie wskazuje P. Krzemień nawet na rodzaj pojazdu, gdyż w zależności od rodzaju pojazdu odmienne mogą być skutki oceny kryteriów odległości i prędkości. Nie wymaga bowiem specjalistycznej wiedzy stwierdzenie, że droga hamowania samochodu osobowego jest odmienna od drogi hamowania ciągnika siodłowego z naczepą jadącego z tą samą prędkością.”

Czym jest „wchodzenie spoza pojazdu lub innej przeszkody”?

„Celem tego zakazu jest zapobieganie sytuacjom, w których kierujący nie miałby możliwości odpowiednio
wczesnego dostrzeżenia pieszego wchodzącego na jezdnię. (…) Zwraca uwagę, że sformułowanie „w tym również na przejściu dla pieszych” zostało użyte wyłącznie w art. 14 pkt 1 lit. a, dotyczącym wchodzenia bezpośrednio przed jadący pojazd. Może to stwarzać wątpliwości, czy zakaz wchodzenia na jezdnię spoza przeszkody obowiązuje również na przejściu dla pieszych. Za odpowiedzią twierdzącą przemawiałby fakt, że przepis zakazuje „wchodzenia na jezdnię”, tymczasem przejście dla pieszych jest bezspornie częścią jezdni (art. 2 pkt 11 p.r.d). (…) Jeżeli zakaz z art. 14 pkt 1 lit. b miałby nie obowiązywać na przejściu dla pieszych, to w tym właśnie przepisie winno znaleźć się sformułowanie, z którego by to wynikało. (…) Hipoteza, jakoby zakaz wchodzenia na jezdnię spoza przeszkody miał nie obowiązywać na przejściu dla pieszych, nie znajduje również uzasadnienia celowościowego. Jakkolwiek zakaz ten nie jest wprost powiązany z obecnością nadjeżdżającego pojazdu, to niezaprzeczalnie jego celem jest zapobieganie sytuacjom kolizyjnym, szczególnie niebezpiecznym z powodu ograniczonej widoczności. (…) Wniosek powyższy znajduje potwierdzenie w orzecznictwie. Sąd Rejonowy w Gdyni w wyroku w sprawie I C 47/20 uznał, że pieszy wchodzący na oznakowane przejście dla pieszych spoza przeszkody, narusza obydwa zakazy z art. 14 pkt 1 p.r.d.”

„Zakaz wchodzenia na jezdnię spoza przeszkody ma w zasadzie bezwzględny charakter. W przeciwieństwie do zakazu wchodzenia na jezdnię bezpośrednio przed jadący pojazd, zakaz wchodzenia spoza przeszkody nie jest zależny od obecności zbliżającego się pojazdu.”

„Kwestia „ograniczenia” widoczność drogi może być również problematyczna, gdyż omawiany przepis nie określa stopnia tego ograniczenia. Literalnie, taką przeszkodą mógłby być nawet obiekt ograniczający widoczność drogi w bardzo niewielkim stopniu. Ustawa nie określa tego, gdzie ta przeszkoda ma się znajdować – stanowi jedynie o tym, że ma ograniczać widoczność drogi. Istotne jest to, czy ogranicza pieszemu widoczność drogi i czy zasłania pieszego, który wchodziłby na jezdnię „spoza” tej przeszkody. (…) Z kolei hipoteza, jakoby art. 14 pkt 1 lit. b p.r.d. miał zakazywać wchodzenia na jezdnię pieszemu, w sytuacji, w której kierujący pojazdem wyraźnie wpuszcza go na przejście dla pieszych, wydaje się prima facie absurdalna i byłaby raczej niemożliwa do zaakceptowania w praktyce ruchu drogowego. (…) Spoza tego zatrzymanego pojazdu pieszy wchodzić będzie co najwyżej na kolejny pas ruchu, przy czym wówczas – analogicznie do sytuacji omawianej w kontekście wchodzenia bezpośrednio przed jadący pojazd – nie jest to już wchodzenie na jezdnię, gdyż pieszy przemieszcza się już wyłącznie po jezdni. Tym samym, nie można mu przypisać naruszenia zakazu „wchodzenia na jezdnię”. Podobnie jak w przypadku wchodzenia bezpośrednio przed jadący pojazd, ale niebędącego wchodzeniem na jezdnię, niewykluczona jest ocena zachowania pieszego wchodzącego „spoza pojazdu” na kolejny pas ruchu tej samej jezdni, jako naruszającego zasady ostrożności (co przesądzić może np. uznaniu, że pieszy przyczynił się do spowodowania wypadku) [vide Omówienie wyroku SA ws. wypadku na ul. Sokratesa w Warszawie – II AKa 114/22 – StrefaBRD – dop. red.]. Nie jest to jednak naruszenie zakazu z art. 14 pkt 1 lit. b p.r.d. (jak również nie uchyla obowiązków kierującego z art. 26 ust. 1 i ust. 3 pkt 2 p.r.d. – w szczególności, że mowa o sytuacji, w której pieszy znajduje się na jezdni).”

Obowiązki kierującego i pieszego gdy wchodzenie na przejście dla pieszych byłoby niebezpieczne

„Jeżeli bowiem pieszy zastosował się do zakazu i powstrzymał się od wchodzenia na przejście [bezpośrednio przed jadący pojazd lub spoza pojazdu – dop. red.], to nie był on „pieszym wchodzącym na przejście”, ani tym bardziej „znajdującym się na przejściu”, wobec czego kierujący nie miał obowiązku ustępowania mu pierwszeństwa (art. 26 ust. 1 p.r.d.).”

„W piśmiennictwie prezentowany jest pogląd, że zakaz wchodzenia na jezdnię bezpośrednio przed jadący pojazd stanowi ograniczenie pierwszeństwa pieszego. R. A. Stefański wskazuje, że zakaz z art. 14 pkt 1 lit. a p.r.d. stanowi ograniczenie nadające pierwszeństwu pieszego względny charakter, a fakt, iż kierujący pojazdem, zbliżając się do przejścia dla pieszych, jest obowiązany zachować szczególną ostrożność i ustąpić pierwszeństwa pieszemu znajdującemu się na przejściu (art. 26 ust. 1), nie uchyla w stosunku do pieszego tego zakazu. M. Burtowy stwierdza, że zakaz ten stanowi istotne ograniczenie dla zbytniego rozszerzania interpretacji pieszego wchodzącego na przejście dla pieszych na gruncie art. 13 ust. 1 a w zw. z art. 26 ust. 1 p.r.d. P. Krzemień argumentuje, że naruszenie zakazów z art. 14 ust. 1 p.r.d. powoduje, że pieszy nie nabywa pierwszeństwa, gdyż czynem zabronionym nie można nabyć legalnego uprawnienia. Przytoczyć również warto uwagę W. Kotowskiego, który podnosi, że obowiązek ustąpienia pierwszeństwa odnosi się do uprawnionego uczestnika ruchu, gdyż pierwszeństwu odpowiada określone uprawnienie, a brak tego uprawnienia uchyla pierwszeństwo. Nieuprawniony uczestnik ruchu nie może więc mieć pierwszeństwa. (…) Przepis art. 14 pkt 1 lit. a opisuje jednak sytuację szczególną, w której wchodzenie na przejście dla pieszych byłoby wchodzeniem „bezpośrednio” przed nadjeżdżający pojazd. W tym zakresie przepis art. 14 pkt 1 lit. a p.r.d można więc uznać za lex specialis wobec art. 26 ust. 1 p.r.d. Generalną regułę rozstrzygania kolizji pomiędzy pojazdem, a pieszym na przejściu dla pieszych określają art. 13 ust. 1a oraz art. 26 ust. 1 p.r.d. i regułą tą jest obowiązek ustąpienia pierwszeństwa pieszemu przez kierującego pojazdem. Natomiast w przypadku opisanym w art. 14 pkt 1 lit. a, kolizja ta jest rozstrzygnięta poprzez zakazanie pieszemu wchodzenia na przejście. Obowiązki te nie mogą być aktualne jednocześnie, gdyż wzajemnie się wykluczają. Przepis szczególny (art. 14 pkt 1 lit. a p.r.d.) wyłącza więc zastosowanie przepisu ogólnego (art. 26 ust. 1 p.r.d.).”

„Przyjęcie, że pieszy ma pierwszeństwo, pomimo obowiązującego go zakazu wchodzenia na przejście, byłoby pozbawione logiki i niefunkcjonalne. Byłoby także sprzeczne z celem i istotą nie tylko art. 26 ust. 1 p.r.d., ale w ogóle pierwszeństwa w ruchu drogowym. Jeżeli w sytuacjach opisanych w art. 14 ust. 1 lit. a i b p.r.d. pieszy miałby mieć pierwszeństwo, pomimo zakazu wchodzenia na przejście, to by oznaczało, że jednocześnie pieszy ma zakaz wchodzenia na przejście i jednocześnie kierujący ma obowiązek powstrzymania się od ruchu tak, by nie zmusić pieszego do zatrzymania się lub zwolnienia kroku (art. 2 pkt 23 p.r.d.). Prowadziłoby to zatem do patowej sytuacji, w której ustawa zamiast rozstrzygać kolizję między krzyżującymi kierunkami poruszania się uczestników ruchu, nakazywała im obydwu powstrzymanie się od dalszego ruchu. Tymczasem, istotą pierwszeństwa jest rozstrzyganie takich sytuacji, poprzez nakazanie jednemu z jej uczestników umożliwienia drugiemu kontynuowania ruchu.”

[Przyjęcie wówczas „pierwszeństwa” pieszego oznaczałoby dla kierującego nakaz gwałtownego i intensywnego hamowania w sytuacji gdy pieszy nie wchodzi na przejście dla pieszych, a zatem zbędne generowanie niebezpiecznej sytuacji drogowej, albowiem takie hamowanie co do zasady jest zabronione, zaś dozwolone jedynie w sytuacji obronnej. – dop. red.]

„Zasady pierwszeństwa wynikające z przepisów p.r.d. ulegają wyłączeniu, gdy sytuacja kolizyjna jest rozstrzygana w inny sposób, wynikający z przepisów szczególnych – co dotyczy zarówno zakazów z art. 14 pkt 1 p.r.d., jak też zakazów i nakazów wynikających ze znaków i sygnałów drogowych (których priorytet nad ogólnymi normami ustawy wynika z art. 5 ust. 1 p.r.d.). (…) Dyspozycja sygnału czerwonego na przejściu dla pieszych jest zresztą analogiczna do dyspozycji art. 14 pkt 1 p.r.d. – jest to zakaz wejścia na przejście (§ 98 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia w sprawie znaków i sygnałów drogowych).”

Odpowiedzialność wykroczeniowa i karna

„Naruszenie przez pieszego zakazów z art. 14 pkt 1 p.r.d. stanowi wykroczenie karane na podstawie art. 97 Kodeksu wykroczeń (dalej także jako k.w.). W konkretnych stanach faktycznych zachowanie stanowiące naruszenie zakazu może również przesądzać o odpowiedzialności karnej lub cywilnej. W postępowaniu mandatowym wejście bezpośrednio przed jadący pojazd podlega karze grzywny 150 zł w przypadku wejścia na przejście dla pieszych, albo 200 zł w przypadku innego miejsca niż przejście dla pieszych. Wchodzenie na jezdnię spoza pojazdu lub innej przeszkody ograniczającej widoczność drogi karane jest w postępowaniu mandatowym grzywną w wysokości 200 zł.”

„Podkreślenia jednak wymaga, że wyłączenie zastosowania art. 26 ust. 1 p.r.d. dotyczy tu wyłącznie samego rozstrzygnięcia obowiązku ustąpienia pierwszeństwa pieszemu. Nie zwalnia natomiast kierującego z obowiązku zachowania szczególnej ostrożności (art. 26 ust. 1 p.r.d.) oraz reguł ostrożności wynikających z art. 3 i 4 p.r.d., w tym obowiązku unikania wszelkiego działania, które mogłoby spowodować zagrożenie bezpieczeństwa lub narazić kogokolwiek na szkodę. Choć kierującemu, który w warunkach opisanych w art. 14 pkt 1 nie ustąpił pieszemu pierwszeństwa, nie można przypisać nieustąpienia pierwszeństwa pieszemu wbrew obowiązkowi (art. 86b § 1 pkt 1 k.w.), to samo w sobie nie implikuje bynajmniej, że zachowanie takiego kierującego było zawsze poprawne. Szczególnie w sytuacji, gdy doszło do potrącenia pieszego, zachowanie kierującego, jak i pieszego, może być oceniane z punktu widzenia innych właściwych unormowań prawnych.”

Bibliografia zamieszczona w pracy

1. Barczak-Oplustil A. (2013). Obowiązywanie zasady nullum crimen sine lege. Wybrane problemy, Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych, (3).
2. Bezpośrednio (b.d) W: Słownik Języka Polskiego PWN. Pobrano 9.08.2024 r. z: https://sjp.pwn.pl/szukaj/bezpo%C5%9Brednio.html
3. Bezpośrednio (b.d) W: Wielki Słownik Języka Polskiego, Pobrano 9.08.2024 r. z: https://wsjp.pl/haslo/podglad/5411/bezposrednio
4. Burtowy M. (2023). Prawo o ruchu drogowym. Komentarz. Wolters Kluwer.
5. Kotowski, W. (2011). Prawo o ruchu drogowym. Komentarz. Dom Wydawniczy ABC.
6. Kotowski, W. (2021). Pierwszeństwu w ruchu drogowym musi towarzyszyć uprawnienie, Paragraf na Drodze, (2).
7. Kotowski, W. (2022), Zderzenie nietypowo włączającego się do ruchu rowerzysty z będącym w ruchu samochodem osobowym, Palestra, (7–8).
8. Krzemień, P. (2021). Pierwszeństwo pieszego „wchodzącego” na przejście dla pieszych. Paragraf na Drodze, (3).
9. Krzemień, P. (2022). Fakultatywny obowiązek zmniejszenia prędkości przed przejściem dla pieszych w kontekście zakazu wchodzenia bezpośrednio przed jadący pojazd. Paragraf na Drodze, (1).
10. Malinowski, Ł. (2012). Prawo o ruchu drogowym. Komentarz. LexisNexis.
11. Małecki, M. (2021). Pierwszeństwo pieszego wchodzącego na przejście dla pieszych. Analiza prawna. Paragraf na Drodze, (4).
12. Matejko, W. (2023). Pierwszeństwo pieszego na przejściu dla pieszych. Paragraf na Drodze, (3).
13. Michalska-Warias, A. (2019). Komentarz do art. 97 k.w. W: T. Bojarski (red.), Kodeks wykroczeń. Komentarz. Wolters Kluwer.
14. Nowikowska, M. (2022). Prawo o ruchu drogowym. Komentarz, W: A. Mezglewski, M.Nowikowska, J. Kurek, C.H. Beck.
15. Stefański, R. A. (2022). Obowiązki kierujących pojazdami i pieszych przechodzących na przejście dla pieszych po nowelizacji ustawy Prawo o ruchu drogowym. Paragraf na Drodze, (1).
16. Stefański, R. A. (2024). Prawo o ruchu drogowym. Komentarz. Wolters Kluwer.
17. Wchodzić (b.d) W: Słownik Języka Polskiego PWN. Pobrano 9.08.2024 r. z: https://sjp.pwn.pl/szukaj/wchodzić.html
18. Wchodzić (b.d) W: Wielki Słownik Języka Polskiego, Pobrano 9.08.2024 z: https://wsjp.pl/haslo/podglad/25957/wchodzic
19. Zawłocki, R. (2004). O metodzie interpretacji przepisów prawa karnego. Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny, (4).

Orzecznictwo

1. Wyrok Sądu Rejonowego w Bielsku Podlaskim z 21.01.2014 r., sygn. I C 746/13, Portal Orzeczeń Sądów Powszechnych.
2. Wyrok Sądu Rejonowego w Piotrkowie Trybunalskim z 26.05.2022 r., sygn. VII W 135/22, Portal Orzeczeń Sądów Powszechnych.
3. Wyrok Sądu Okręgowego w Gliwicach z 11.02.2014 r., sygn. VI Ka 949/13, Portal Orzeczeń Sądów Powszechnych.
4. Wyrok Sądu Okręgowego w Gliwicach z dnia 25.02.2014 r., sygn. VI Ka 64/14, Portal Orzeczeń Sądów Powszechnych.
5. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6.02.2019 r., sygn. IV KK 7/19, LEX nr 2617372.
6. Wyrok Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 30.05.2019 r., sygn. II C 1438/16, LEX 2691077.
7. Wyrok Sądu Rejonowego w Gdyni z dnia 14.07.2022 r., sygn. I C 47/20, Portal Orzeczeń Sądów Powszechnych.
8. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 31.01.2024 r., syg. I ACa 1767/22, Portal Orzeczeń Sądów Powszechnych.
9. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 30.09.2015 r., sygn. K 3/13, OTK-A 2015/8/125, LEX nr 1800226.